Zeminsiz: Neriman Polat

Zilberman | Berlin, Neriman Polat’ın Groundless (Zeminsiz) başlıklı kişisel sergisini duyurmaktan mutluluk duyar. Merciless (Acımasız - 2018) ve Roofless (Çatısız - 2023) sergilerinin ardından gelen Groundless, bir sergi üçlemesinin üçüncü bölümünü oluşturuyor. Üçlemenin parçaları, ortak bir yokluğa işaret eden İngilizce "-less" (yoksunluk/suz/süz) ekiyle birbirine bağlanıyor: merhametsiz, çatısız, topraksız/zeminsiz. Neriman Polat bu seride korumanın, yapının ve istikrarın –fiziksel, sosyal, hukuki ve varoluşsal olarak– kademeli kaybını araştırıyor. Sanatçının çalışmaları özgürlükten ve onun tehlikeye girmesinden, çatlayan temellerden, eşitsizlikten, demokrasiden ve ekolojik ile ekonomik krizlerin ortasında yeni bir zemin kazanma çabasından söz ediyor.

Neriman Polat, 1990’lardan bu yana ortaklıklar ve kolektifler içinde aktif olarak yer almaktadır; ilk olarak Sanat Tanımı Topluluğu (STT) grubuyla, daha sonra ise kadın sanatçı grubu Arada'nın (Gül Ilgaz, Nancy Atakan ve Gülçin Aksoy ile birlikte) kurucularından biri olarak çalışmıştır. Ayrıca, adını inşaat sektöründen alan ve açığa çıkarma süreçlerine gönderme yapan "Hafriyat" kolektifinin de üyesiydi. Polat, Groundless sergisinde de bu kolektif eylem pratiğinden yararlanıyor. Sergi başlığı yalnızca toprağın yokluğunu değil, aynı zamanda ortak bir zeminin (common ground) kaybını da tanımlıyor. Kolektif çalışmak, sorumluluğu paylaşmak ve yeni birliktelik biçimleri aramak sanatçının sanatsal pratiğini şekillendiriyor.

Groundless’ta duvarlar, sanki dışarısı içeriye taşınmış gibi beton grisidir. Duvarlardan birinde, içerisi ile dışarısı, mahremiyet ile kamusal alan arasında çıkıntı yapan bir mekan olan bir balkonla karşılaşırız. Balkon, evi sokağa bağlar, mahremiyeti kolektife akıtır ve açığa doğru atılan riskli bir adıma, dengesiz bir zemine basmaya gönderme yapar. Balkon korkuluğundan aşağı gül desenli bir kumaş sarkar; dökümlü kumaş motifi sergideki çok sayıda fotoğrafta tekrarlanan bir unsurdur. Siyah ve gri tonlara boyanmış gül desenli kumaş, bu Romantik motifi bir kayıp, şiddet ve hafıza imgesine dönüştürür. Polat’ın Kaybolan ve Unutma beni adlı çalışmalarında bu motif, katledilen kadınları temsil eder; bir yas ifadesi olduğu kadar, bir azim ve umut beyanıdır. Balkondan sarkan gül, kadının eyleme geçme gücünün direnişçi bir işaretine; söndürülen hayatların ve susturulan seslerin sessiz bir anıtına dönüşür.

Tül kumaşlardan birinin üzerine basılmış şu dizeleri okuruz: “sel gizli gizli, yol gizli gizli, dil gizli gizli”. Bu sözler, Alevi-Bektaşi şiiri ve müziğiyle yakından ilişkili olan Anadolu Abdal müzik geleneğinin merkezi figürlerinden Neşet Ertaş’ın (1938–2012) Gönül Dağı türküsünden ödünç alınmıştır. Polat bu sözlere “yas gizli gizli” ifadesini eklemiştir. Sürekli tekrarlanan gizli ritmi, gizlenmiş ve dile getirilmemiş olanı, yani Polat’ın işlerinin karakteristik bir unsurunu çağrıştırır. Burada da gizlenen şey tamamen açığa çıkarılmaz; aksine acının, hafızanın ve şefkatin hafif bir yankısı olarak sadece arkadan hafifçe kendini gösterir.

Eşik motifi, Kayıp başlıklı fotoğrafta yeniden karşımıza çıkar. Kırmızı bir çocuk montu, bir duvardan yan avluya doğru uzanan bir dala asılmıştır. Bakışımız, yüksek duvarlarla ve kapalı balkonlu, cumbalı binaların arka cepheleriyle çevrili dar bir iç avluya düşer. Bir zamanlar sıcaklık sağlayan parlak kırmızı şişme mont, mahremiyeti ve teması hatırlatır. Onu tutan dal, ayrılık ve durağanlığın ortasında sessiz bir ihtimam ifadesi olarak adeta hisseden bir jest yapar. Bu imge de sınırların geçilmez göründüğü yerlerde bağlara tutunma çabasına gönderme yapar.

Polat’ın Groundless’ta kullandığı kumaşların çoğu pazarlardan alınmıştır; bunlar konfor ve mutluluk vaat eden, dolayısıyla kendi boşluklarını ele veren, endüstriyel olarak üretilmiş ve küresel olarak dağıtılmış malzemelerdir. Polat bu kumaşları dikerek, üzerlerini boyayarak ve karartarak yaşanmış deneyimlerin taşıyıcılarına dönüştürür. Sanatçının ifadesiyle, karartma süreci aynı zamanda bir açığa çıkarmayı da içerir. Ey Özgürlük veya Açık Görüş gibi çalışmalarda, üzeri boyanmış ızgara desenleri pencereleri, ama aynı zamanda hücreleri hatırlatır; bunlar hem izolasyonun hem de bir arada olmanın imgeleridir: Her kare tek başına durur, yine de bütünün içinde birbirine bağlıdır. Diğer çalışmalar ekolojik ve ekonomik krizlere atıfta bulunur. Döşemelik adlı çalışmada, siyaha boyanmış yaklaşık beş metre uzunluğundaki bir kumaş şerit duvardan odaya doğru kıvrılarak uzanır; bu, zeminin çöküşünün, istikrarın ve geçim kaynaklarımızın temelinin kaybının bir imgesidir. Kırık adlı çalışmada Polat, ebru desenli bir kumaşın damarlarını koyu çizgilere dönüştürür: kuraklık, çatlaklar, parçalanma tehlikesiyle karşı karşıya olan bir toprağın izleri... Kuraklık, su kıtlığı, orman yangınları ve deprem imgeleri, olağanüstü haldeki bir manzarayı temsil eder. Boş filenin düşüşü ve İki mendil pazar fileleri, mendiller, günlük tekstiller gibi alışıldık malzemelerden yararlanır. Ekonomik tatsızlıkları/eşitsizlikleri, insani yakınlığı ve tedarik krizlerini çağrıştırırlar. Sessiz direniş biçimlerinin izlerini taşırlar.

Yolda adlı çalışmada Polat, Batı Anadolu’da alabildiğine açık, çorak, neredeyse mitolojik bir manzarada gezinen bir kadın ölüm figürünü, yani Azrail’i (Grim Reaper) bizzat canlandırır. Uzaktan, Furialar (Roma mitolojisindeki öfke tanrıçaları) kadar yüksek ses çıkaran ağustos böceklerinin ısrarlı cıvıltıları eşliğinde, bir patikadan bize doğru yürüdüğünü görürüz. Ölüm burada, geçmiş ve gelecek adaletsizliklerin hayaletlerinin musallat olduğu, hem bir hatırlama hem de bir seziş olan bir coğrafyada, bir kefaret ve geri dönüş figürü olarak belirir.

Polat’ın üretimi, toplumsal güç ilişkilerini, toplumsal cinsiyet rollerini ve görünürlük koşullarını ele alma biçimiyle karakterize edilir. Gücün, kaybın ve hafızanın maddi izlere ve evcil yüzeylere nasıl kazındığını açığa çıkarır ve kırılganlığı direnişe dönüştürür. Pratiği, empati ve kolektif sorumluluk biçimlerinin aranmasıyla taşınan, özen ve hassasiyetle şekillenir.

Metin: Lotte Laub Çeviri: Darrell Wilkins Sergiye Inka Gressel’in bir makalesinin yer aldığı bir katalog eşlik edecektir.

Neriman Polat (d. 1968, İstanbul’da yaşıyor ve çalışıyor) Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Resim Bölümü’nde eğitim gördü. Hafriyat kolektifinin (2000–2009) üyesi olan Polat, Türkiye’deki çağdaş sanatın en etkili sesleri arasında sayılmaktadır. Eserleri aralarında SALT Beyoğlu (İstanbul), Depo (İstanbul), İstanbul Modern, ifa-Galerie Stuttgart, Akademie der Künste (Berlin) ve Palais Thurn und Taxis (Bregenz) sanatçı evinin de bulunduğu uluslararası müze ve kurumlarda sergilenmiştir. 6. İstanbul Bienali (1999), 50. Venedik Bienali Türkiye Pavyonu (2003), 10. İstanbul Bienali (2007) ve ilk kez düzenlenen Türkiye Tekstil Bienali (2023) dahil olmak üzere çok sayıda bienale katılmıştır. Kişisel sergileri arasında Çatısız (Zilberman, İstanbul, 2023), Mühürlü Kapı: Bir Seçki 1996–2019 (Depo, İstanbul, 2019), Acımasız (Merdiven Art Space, İstanbul, 2018) ve Eşik (Disambigua Art Space, Viterbo, 2015) bulunmaktadır. Polat’ın pratiği fotoğraf, video, enstalasyon ve tekstil çalışmaları arasında gezinerek mekan, toplumsal cinsiyet, kentsel yaşam ve hafıza sorularını ele almaktadır.